Otizm Spektrum Bozukluğu Nedir?
Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB), bireyin sosyal iletişim, sosyal etkileşim ve davranış alanlarında farklılıklar göstermesine neden olan nörogelişimsel bir farklılıktır. Genellikle doğuştan gelir ve yaşamın ilk üç yılı içerisinde belirtileri ortaya çıkmaya başlar.
Otizm spektrum olarak adlandırılır çünkü belirtiler her bireyde farklı düzeylerde ve farklı şekillerde ortaya çıkabilir. Bazı bireyler yoğun desteğe ihtiyaç duyarken bazı bireyler daha bağımsız bir yaşam sürdürebilir.
Araştırmalar dünya genelinde otizmin giderek daha fazla tanı aldığını göstermektedir. Yapılan çalışmalar, yaklaşık her 36 çocuktan birinde otizm görüldüğünü ortaya koymaktadır. Bu oran ülkeler ve araştırma yöntemlerine göre değişebilmekle birlikte otizmin günümüzde en sık görülen nörogelişimsel farklılıklardan biri olduğunu göstermektedir.
Otizm genellikle çocukların gelişimsel süreçlerinde ortaya çıkan bazı farklılıkların fark edilmesiyle anlaşılır. Özellikle ebeveynler çocuklarını akranlarıyla kıyasladıklarında sosyal iletişim ve davranış alanlarında bazı farklılıklar gözlemleyebilirler.
Otizmin Temel Özellikleri
Otizm Spektrum Bozukluğu üç temel alanda kendini gösterir:
1. Sosyal Etkileşimde Güçlükler
Otizmli bireyler sosyal ilişkileri başlatmak ve sürdürmekte zorlanabilirler. Bu durum şu şekilde görülebilir:
• Göz teması kurmama veya sınırlı göz teması
• İnsanlara karşı ilgisiz görünme
• Akranlarıyla oyun kurmakta zorlanma
• Duygularını ifade etmede güçlük
• Başkalarının duygularını anlamakta zorlanma
2. İletişim Alanında Farklılıklar
Otizmli bireylerde iletişim becerileri farklı şekillerde gelişebilir.
• Dil gelişiminde gecikme
• Konuşmanın hiç gelişmemesi
• Ekolali (duyulan kelimeleri tekrar etme)
• Jest ve mimiklerin sınırlı kullanımı
• İletişimi başlatma ve sürdürmede zorlanma
3. Tekrarlayıcı Davranışlar ve Sınırlı İlgi Alanları
Otizmli bireylerde bazı davranışların tekrar ettiği görülebilir.
• El çırpma, sallanma gibi tekrarlayıcı hareketler
• Dönen nesnelere yoğun ilgi
• Rutinlere aşırı bağlılık
• Aynı oyuncaklarla uzun süre oynama
• Belirli konulara yoğun ilgi
Otizmin İlk Belirtileri
Otizm belirtileri genellikle 12–36 ay arasında fark edilmeye başlanır. Erken fark edilmesi çocuğun gelişimi açısından oldukça önemlidir.
Otizmin erken belirtileri şunlar olabilir:
• İsmi söylendiğinde tepki vermeme
• Göz temasından kaçınma
• İşaret etme veya gösterme davranışının olmaması
• Taklit becerilerinin sınırlı olması
• Dil gelişiminin gecikmesi
• Tekrarlayıcı hareketler (el çırpma, dönme vb.)
• Rutin değişikliklerine aşırı tepki
• Oyuncakları amacına uygun kullanmama
• Ortak dikkat geliştirmede güçlük
Her çocuğun gelişimi farklı olduğu için bu belirtilerden birinin görülmesi tek başına otizm anlamına gelmez. Ancak birden fazla belirtinin görülmesi durumunda uzman değerlendirmesi önemlidir.
Otizm Belirtileri
Otizm belirtileri bireyden bireye farklılık gösterebilir. Ancak yaygın olarak görülen bazı belirtiler şunlardır:
• Göz teması kurmama
• İsmi söylendiğinde tepki vermeme
• Sosyal oyunlara katılmama
• Dönen nesnelere aşırı ilgi
• Oyuncakları sıraya dizme
• Konuşma güçlükleri
• Duygularını ifade etmekte zorlanma
• Akranlarıyla ilişki kurmada güçlük
• Rutinlere bağlılık
• Aynı davranışları tekrar etme
• Gelişimsel gecikmeler
Otizm Spektrumundaki Farklı Görünümler
Otizm tek bir durum değildir. Spektrum kavramı bu farklılıkları ifade eder.
Asperger Sendromu
Asperger sendromu olan bireyler genellikle:
• Normal veya üstün zekaya sahiptir.
• Dil gelişimleri genellikle gecikmez.
• Ancak sosyal iletişimde güçlük yaşayabilirler.
• Belirli konulara yoğun ilgi gösterebilirler.
Günümüzde Asperger sendromu ayrı bir tanı olarak değil, Otizm Spektrum Bozukluğu içerisinde değerlendirilir.
Asperger Sendromu
Asperger sendromu olan bireyler genellikle:
• Normal veya üstün zekaya sahiptir.
• Dil gelişimleri genellikle gecikmez.
• Ancak sosyal iletişimde güçlük yaşayabilirler.
• Belirli konulara yoğun ilgi gösterebilirler.
Günümüzde Asperger sendromu ayrı bir tanı olarak değil, Otizm Spektrum Bozukluğu içerisinde değerlendirilir.
Çocukluk Disintegratif Bozukluğu
Bu durumda çocuklar yaşamlarının ilk yıllarında normal gelişim gösterebilir. Ancak daha sonra kazanılmış bazı beceriler kaybolabilir.
Örneğin:
• Dil becerilerinin kaybı
• Sosyal becerilerin gerilemesi
• Oyun becerilerinin azalması
• Bu durum oldukça nadir görülmektedir.
Çocukluk Disintegratif Bozukluğu
Bu durumda çocuklar yaşamlarının ilk yıllarında normal gelişim gösterebilir. Ancak daha sonra kazanılmış bazı beceriler kaybolabilir.
Örneğin:
• Dil becerilerinin kaybı
• Sosyal becerilerin gerilemesi
• Oyun becerilerinin azalması
• Bu durum oldukça nadir görülmektedir.
Atipik Otizm
Atipik otizmde klasik otizm belirtilerinin tamamı görülmeyebilir.
Belirtiler:
• Daha hafif olabilir
• Daha geç yaşta ortaya çıkabilir
• Eğitimle daha hızlı ilerleme görülebilir
Rett Sendromu
Rett sendromu genetik bir bozukluktur ve genellikle kız çocuklarında görülür.
Belirtileri:
• Normal gelişimden sonra gerileme
• El becerilerinin kaybı
• Tekrarlayıcı el hareketleri
• Motor becerilerde bozulma
Otizmin Nedenleri
Otizmin kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir. Ancak araştırmalar bazı faktörlerin etkili olabileceğini göstermektedir.
Bunlar:
Genetik faktörler
Nörolojik gelişim farklılıkları
Beyin gelişimindeki bazı farklılıklar
Çevresel faktörler
Otizm Tanı Süreci
Otizm tanısı genellikle çocuk ve ergen psikiyatristleri tarafından konulur.
Tanı sürecinde şu değerlendirmeler yapılabilir:
• Gelişimsel değerlendirme
• Davranış gözlemi
• Aile görüşmeleri
• Psikolojik testler
• Dil ve iletişim değerlendirmeleri
Tanının erken konulması çocuğun eğitim sürecine erken başlamasını sağlar.
Otizmde Eğitim ve Müdahale
Otizm için kesin bir tedavi bulunmamaktadır. Ancak erken ve yoğun eğitim çocukların gelişiminde büyük fark yaratabilir.
Bireyselleştirilmiş Eğitim Programları (BEP)
Her çocuğun ihtiyaçlarına göre hazırlanan eğitim planlarıdır.
Bu programlar:
• Dil gelişimi
• Sosyal beceriler
• Öz bakım becerileri
• Akademik beceriler gibi alanları kapsar.
• Davranışsal Eğitim Yöntemleri
Otizm eğitiminde sık kullanılan yöntemlerden bazıları şunlardır:
• Uygulamalı Davranış Analizi (ABA)
• Erken Yoğun Davranışsal Eğitim
• Oyun temelli eğitim
• Sosyal beceri eğitimi
• Aile Eğitimi
İlaç Tedavisi
Otizm spektrum bozukluğu için doğrudan bir ilaç tedavisi henüz bulunmamaktadır. Ancak eşlik eden bazı durumlar için psikiyatristlerin önerdiği ve süreci yönettiği durumlarda ilaç kullanılabilir.
Örneğin:
• Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu
• Anksiyete
• Davranış problemleri
Bu durumlarda psikiyatrist tarafından uygun tedavi planlanabilir.
Erken Müdahalenin Önemi
Erken tanı ve erken eğitim, otizmli çocukların gelişiminde en önemli faktörlerden biridir.
Erken müdahale sayesinde:
• Dil becerileri gelişebilir
• Sosyal etkileşim artabilir
• Bağımsız yaşam becerileri gelişebilir
• Akademik başarı desteklenebilir